به گزارش اطلاعات ساختمان به نقل از خبرگزاری مهر، در پی افزایش روزافزون حجم تجارت جهانی، گمرکات در سراسر جهان با چالشهای متعددی روبرو هستند که از جمله آنها میتوان به نیاز به ترخیص سریع کالاها در کنار اعمال نظارت دقیق و کارآمد اشاره کرد. بررسی آمار مربوط به سالهای ۲۰۲۳-۲۰۲۴ که نشاندهنده پردازش ۱,۲۰۷,۸۰۴,۵۶۳ اظهارنامه در گمرکات جهانی است، اهمیت یافتن تعادل بین تسهیل تجارت و حفظ امنیت را بیش از پیش نمایان میسازد.
سازمان گمرک جمهوری اسلامی ایران گزارش داده است که در طول ۱۲ ماهه سال ۱۴۰۳، حدود ۳۹,۲۵۸ هزار تن کالا وارد کشور شده و ۲۱,۹۱۳ هزار تن کالا به صورت ترانزیت خارجی از کشور عبور کرده است. این میزان ترانزیت خارجی در مقایسه با مدت مشابه سال قبل، رشد ۴۹/۲۲ درصدی را نشان میدهد. این آمارها تأکید میکنند که توجه بیشتر به این حوزه استراتژیک و بهبود عملکرد گمرکات کشور میتواند تأثیرات مثبت امنیتی و اقتصادی چشمگیری به همراه داشته باشد.
بازرسی دقیق و کامل محمولههای ورودی به کشور به عنوان یک اصل اساسی در حفظ امنیت و سلامت اقتصادی محسوب میشود. با این حال، بازرسی حداقلی کانتینرها در گمرکات و بنادر کشور که بارها مورد انتقاد مسئولین و رهبر معظم انقلاب اسلامی ایران قرار گرفته است، ناشی از رویکردهای سنتی در بازرسی است. این ضعف نظارتی میتواند به افزایش قاچاق سازمانیافته از مبادی رسمی کشور منجر شود. حادثه بندر شهید رجایی هشداری برای مسئولین بود تا نظارت بر گمرکات مرزی کشور را تقویت کنند. برخی کارشناسان نیز معتقدند بخشی از قاچاق تجهیزات مورد استفاده در ساخت پهپادها در جنگ ۱۲ روزه از طریق گمرکات صورت گرفته است.
بر اساس بند (ب) ماده ۶ قانون مبارزه با قاچاق کالا و ارز، وزارت امور اقتصاد و دارایی و وزارت راه و شهرسازی موظفاند با هدف افزایش دقت در بازرسیها و کاهش زمان توقف کالاها، مبادی ورودی و خروجی و مسیرهای حملونقل را به امکانات فنی مناسب تجهیز کنند. علاوه بر این، طبق ماده ۱۱ و بند (ط) ماده ۳ قانون امور گمرکی، گمرک ایران نیز ملزم به استفاده از فناوریها و تجهیزات نوین بازرسی است. در راستای اجرای این قوانین، دولتها در سالهای اخیر اقداماتی را برای تجهیز گمرکات کشور به دستگاههای X-Ray، با تمرکز بر تولید داخلی، انجام دادهاند. با این وجود، آمارها نشان میدهد که پیشرفت در این زمینه با سرعت مطلوبی همراه نبوده است. تولید X-Rayهای کانتینری علاوه بر تیراژ پایین، با مشکلاتی نظیر کیفیت و عدم همگامی با فناوریهای روز دنیا مواجه است.
در دنیای تجارت بینالمللی و لجستیک رو به رشد، فرایندهای مربوط به کنترل مبادی ورودی و خروجی کشور برای ترخیص کالا از گمرک از اهمیت بسزایی برخوردار است. بازرسیهای گمرکی با استفاده از دستگاههای اسکنر، تحولی اساسی در صنعت حملونقل ایجاد کردهاند، زیرا این دستگاهها امکان بررسی سریع، کامل و غیرمخرب محمولهها را فراهم میکنند. هدف از استفاده از اسکنرها، اطمینان از رعایت مقررات واردات، شناسایی کالاهای ممنوعه، تأیید صحت اظهارنامههای بار و شناسایی تهدیدات امنیتی احتمالی است. این اسکنرها با ارتقای دقت و شفافیت در فرایندهای گمرکی، از تأخیر در زنجیرههای تأمین جلوگیری میکنند و با ایجاد تعادل بین تسهیل تجارت و امنیت، ضمن حفاظت از منافع ملی، کشور را از مزایای تجارت بینالمللی بهرهمند میسازند.
بر اساس آخرین آمار سازمان جهانی گمرک (WCO)، آمریکای شمالی با سهم بازار ۸/۴۱ درصدی، در سال ۲۰۲۴ پیشتاز بازار اسکنرها بوده است. با این حال، پیشبینی میشود که منطقه آسیا و اقیانوسیه (AP) در دورههای آتی، به دلیل وجود اقتصادهای نوظهوری مانند چین و هند، سریعترین نرخ رشد را تجربه کند.
اسکنرها در انواع مختلفی از جمله ثابت، قابلجابهجایی، سیار و چمدانی تولید میشوند که برخی از مدلها برای استفاده در راهآهن و فرودگاهها نیز طراحی شدهاند. در این میان، اسکنرهای کامیونی و کانتینری از اهمیت ویژهای برخوردارند و اسکن با اشعه ایکس (X-Ray) پرکاربردترین نوع آنها محسوب میشود. در حال حاضر، حدود ۶۰ درصد از سهم بازار به اسکنرهای اشعه ایکس ثابت و قابلجابهجایی و ۴۰ درصد به اسکنرهای سیار اختصاص دارد. محبوبیت اسکنرهای سیار به دلیل زمان اندک مورد نیاز برای آمادهسازی و عملیاتی شدن و همچنین هزینه اولیه کمتر، رو به افزایش است. این اسکنرها را میتوان با توجه به ترافیک و نیاز گمرکات جابهجا کرد و در مواقع حساس، در جادههای داخل یا خارج از شهر برای شناسایی مواد مخدر و تجهیزات خطرناک در انواع خودروها مورد استفاده قرار داد.
در نسل جدید این دستگاهها، از هوش مصنوعی (AI) و یادگیری ماشین (ML) برای تجزیهوتحلیل دقیقتر دادهها استفاده میشود که این امر دقت اسکن را بهبود بخشیده و احتمال خطای انسانی را کاهش میدهد. استفاده از هوش مصنوعی با کاهش هزینههای عملیاتی و ارائه تصاویر و تحلیلهای کاربردی، یک سیستم غربالگری دقیقتر، کارآمدتر و قویتر ایجاد میکند.
با توجه به اینکه سهم حملونقل زمینی و دریایی در جهان به ترتیب ۸/۲۷ درصد و ۵۲ درصد از کل ارزش کالاهای معاملهشده است، ایران با موقعیت ژئوپلیتیکی منحصربهفرد خود میتواند با تسهیل تجارت از طریق اسکنرها و سامانههای مرتبط، علاوه بر توسعه ترانزیت بینالمللی، به بهبود فضای کسبوکار و زنجیره تأمین محصولات کمک کند. ایجاد یک کلانداده با استفاده از سیستم خودکار کنترل وزن و ابعاد خودرو، ثبت خودکار پلاک و کد کانتینر، سیستم نظارت تصویری، اطلاعات اسکنرها و اظهارنامهها میتواند به بهبود تجارت کمک شایانی کند. همچنین، استفاده از مهر و اظهارنامه الکترونیکی در ترانزیتهای خارجی باعث افزایش سرعت ترخیص خواهد شد.
ایران در گام اول باید امنیت در مرزها را به یک اولویت ملی تبدیل کند. تجهیز گمرکات و بنادر کشور نیازمند سرمایهگذاری قابلتوجهی است، اما دستیابی به امنیت و سلامت اقتصادی، این سرمایهگذاری را توجیهپذیر میکند. علاوه بر این، استفاده از قراردادهای پیمانکاری نظیر BOT و BOO میتواند هزینه اولیه را به حداقل برساند.
تجهیز گمرکات کشور به دستگاههای ایکس-ری داخلی، از جمله اهداف دولتها در سالهای اخیر بوده است. با این حال، عملکرد تولیدکنندگان داخلی در این زمینه رضایتبخش نبوده است. بر اساس گزارش ارزیابی عملکرد سازمان اداری و استخدامی کشور، از ۱۳ دستگاه ایکس-ری کامیونی و کانتینری مورد نیاز کشور در سال ۱۴۰۳، تنها ۲ دستگاه توسط شرکتهای تولیدکننده داخلی ساخته و تحویل داده شده است که این میزان با تعداد کل دستگاههای مورد نیاز کشور فاصله زیادی دارد. علاوه بر این، کیفیت پایین ساخت و پشتیبانی فنی این دستگاهها نیز به یک مشکل اساسی تبدیل شده است، بهطوری که تعدادی از دستگاهها بیش از نیمی از سال را غیرفعال هستند.
همواره این سوال مطرح بوده است که آیا باید به واردات دستگاههای ایکس-ری و مادونقرمز از خارج وابسته بود یا به تولید داخلی تکیه کرد. با وجود تحریمها، واردات این دستگاهها با چالشهایی مواجه است و باید از طریق مونتاژ یا واردات از کشورهای ثالث این مشکل را حل کرد. از طرفی، با توجه به محدودیتهای ارزی کشور، ممکن است واردات اسکنرها با کمبود منابع مالی مواجه شود. با این حال، اگر سرمایهگذاری به درستی انجام شود، تجهیز گمرکات کشور باید در اولویت قرار گیرد. استفاده از فناوریهای نوین نظارت بر خودرو و کانتینر، دیگر یک مزیت نیست، بلکه یک ضرورت برای حفظ امنیت داخلی و سلامت اقتصادی کشور است.
علاوه بر گمرک، سازمانهای دیگری مانند وزارت راه و شهرسازی، سازمان ملی استاندارد و سازمان بنادر نیز در تجهیز گمرکات نقش دارند. به گفته دکتر سید علی مدنیزاده، کاهش زمان ترخیص، هوشمندسازی و تجهیز گمرکات به دستگاههای آشکارساز از برنامههای وزارت راه و شهرسازی است. با این حال، سوال این است که چرا با وجود دستگاههای اشعه ایکس کانتینری ساخت داخل که حتی پس از گذشت پنج سال از آغاز بهرهبرداری، به دلیل کیفیت پایین و عدم رعایت استانداردهای لازم، هنوز به طور رسمی توسط گمرک پذیرفته نشدهاند و همچنین با در نظر گرفتن عملکرد نامطلوب دستگاه مستقر در گمرک اینچهبرون که به دلیل پشتیبانی ضعیف تولیدکننده، تنها در سال ۱۴۰۳ بیش از ۲۰۰ روز خراب بوده است، مجوز واردات نمونههای خارجی باکیفیت و دارای استانداردهای بینالمللی برای رفع این نقیصه مهم امنیتی و اقتصادی صادر نمیشود؟
سیاستگذاران در این زمینه باید با توجه به تجربیات خود، بین دو مسیر خودکفایی و تکیه بر واردات، یکی را انتخاب کنند. در صورت ادامه مسیر فعلی، دولت باید راهبرد اصلی خود را بر محور «تحول بنیادین در صنعت داخلی» با اتخاذ سیاستهای حمایتی هدفمند متمرکز کند تا ضمن ارتقای کیفی تولیدکنندگان، چالشهای امنیتی ناشی از وابستگی به فناوری خارجی را کاهش دهد. این امر علاوه بر شناخت توان واقعی تولیدکنندگان داخلی، نیازمند تعهد تولیدکنندگان نسبت به کیفیت، تیراژ و پشتیبانی فنی دستگاهها نیز هست. مسیر دیگر، تمرکز بر واردات دستگاههای ایکس-ری خارجی است که با خرید یا مونتاژ این دستگاهها، در مدتزمان کوتاهی میتوان تمام گمرکات کشور را تجهیز کرد. با این حال، تجربه غیرفعال شدن دستهجمعی دستگاههای وارداتی در ساعات مشخص، نگرانیهای امنیتی زیادی را به همراه داشته است.
این چالشها در حالی مطرح میشود که این نواقص گسترده، علاوه بر ایجاد اختلال در فرایند ترخیص کالا و افزایش زمان توقف کانتینرها، میتواند منجر به نقص در کنترل و بازرسی دقیق محمولهها و تهدید امنیت ملی و اقتصادی کشور شود.
منبع: خبرگزاری مهر
بدون دیدگاه